عباس قديانى
263
فرهنگ جامع تاريخ ايران ( فارسى )
خانواده اشرافى خراسان به دنيا آمد . در كودكى ، توسط پدرش كريم داد خان معزز الملك بجنوردى به روسيه فرستاده شد . مدتى در عشقآباد و سپس در مدرسهء نظامى سنپطرزبورگ كه ويژهء فرزندان اشراف بود به تحصيل پرداخت . پس از بازگشت به ايران ، مدارج عبد الحسين تيمورتاش ، وزير دربار پهلوى ترقى را به سرعت پيمود . در سال 1327 ه . ق . وكيل نيشابور در دورهء دوم مجلس و سپس حاكم گيلان ، وزير عدليه ، حاكم كرمان و در كابينهء سوم و چهارم رضا خان ( 1303 - 1304 ش . ) وزير فلاحت و تجارت و فوائد عامه بود و پس از به قدرتگيرى سلطنت توسط قليخان از سال 1304 وزير دربار پهلوى گرديد . تيمورتاش مردى بسيار فاسد الاخلاق بود و از دستگاههاى اطلاعاتى انگلستان و شوروى مبالغ هنگفتى دريافت كرد اما دچار چنان عاقبتى شد كه در خواب هم نمىديد . سرانجام رضا خان ضربهاى كارى به تيمورتاش وارد ساخت و دستور دستگيرى او را صادر نمود و پس از مدتى كه در زندان بود به دستور رضا خان به قتل رسيد . تيمور لنگ مؤسس دولت تيموريان يا گوركانيان در ايران و ماوراء النهر و فاتح معروف آسيا . در شهر ماوراء النهر به دنيا آمد . پدرش طراغان نام داشت ، و از جانب مادر نسب به خاندان تيمور در ماوراء النهر ظاهرا يك چند وزارت و امارت داشتهاند . دربارهء اوايل زندگى او مورخين تفضلاتى نوشتهاند . گويند در آن ايام ، در جنگى كه برحسب تقاضاى امير سيستان در آن ولايت تقاضاى امير سيستان در آن ولايت با مخالفين امير كرد ، پايش مجروح و لنگ شد ؛ و ابن عربشاه مىگويد در جوانى هنگام غارت گوسفند پايش تير خورد و لنگ شد . در هرحال ، در ايام جوانى در خدمت بعضى از امراى ماوراء النهر جنگ مىكرد ، و اندكاندك قدرت و نفوذى به دست آورد ، عاقبت بعد از سالها ، رقيب و برادر زن خود امير حسين را مغلوب و مقتول نمود ، و خود به استقلال و ماوراء النهر به سلطنت نشست ، و لقب صاحبقران يافت ( 771 ه . ق . ) . بعد از آن ، مدتى در ماوراء النهر به دفع مخالفان پرداخت . بعد از فتح جند و خوارزم ، داعيهء جهانگشايى يافت . نخست يورش به ايران آورد ( 782 ) ، و در طى چهار سال متوالى ، چهار لشكركشى كوتاه كرد ، و هربار از سمرقند به خراسان تاخت و در طى اين لشكركشيها ، سرخس و پوشنگ فتح شد ، هرات تصرف و ملك غياث الدين كرت مقهور شد ، اسفراين با خاك يكسان گشت ، سيستان غارت و مازندران و رى و سلطانيه مفتوح گشت ( 786 ه . ق . ) . دو سال بعد باز به ايران يورش آورد . نخست به لرستان تاخت ، و ملك عز الدين لر را مغلوب كرد ، و بروجرد و خرمآباد را ويران نمود ، و پس از آن به آذربايجان شتافت . سلطان احمد ايلكانى از پيش او گريخت ، و تبريز به دست